Kuvugurura cyangwa kuvuguruza Itegekonshinga ? Ingingo y’101 n’iy’193 ni ihurizo ritazorohera Perezida Kagame n’Agatsiko ke ! par Venant Nkurunziza

Venant Nkurunziza, Komiseri Ushinzwe Afurika mu Ishyaka ISHEMA

Mu bihugu bishaka gutera imbere, Itegekonshinga rigereranywa n’amasezerano akozwe hagati y’abenegihugu na Leta yabo (mu gitekerezo cya John Lock ni ‘contrat social’).. Bityo abaturage ku ruhande rwabo bakemeranya uko bazishyiriraho inzego z’ubuyobozi, abayobozi n’uburyo bazayoborwamo. Leta ku ruhande rwayo nayo aha igomba kwemera gukorera abenegihugu ikurikije ubushake bwabo itarengereye imbibi bayigeneye, kandi ikemera ko abenegihugu bazagira uruhare mukugenzura iyo imikorere.

Abanyarwanda  harimo na Nyakubahwa Paul Kagame nabo bishyiriyeho amasezerano akubiye mu Itegekonshinga ryo kuwa 26 Gicurasi 2003 ubwo baritoraga kandi rikemezwa n’Urukiko rw’ Ikirenga, maze rigatangazwa mu Igazeti ya Leta kuwa 04 Kamena 2003. Kuva uwo munsi, Itegekonshinga ry’u Rwanda nk’uko bimeze mu bindi bihugu byigenga kandi bigendera mu nzira ya demokarasi, nta muntu ugomba kuba hejuru yaryo. Risumba andi mategeko yose kabone n’ amategeko mpuzamahanga ntashobora kurivuguruza.

1. Itegekonshinga ry’ u Rwanda se ryaba ryemerera Agatsiko kuribangamira no kurivuguza uko kishakiye ?

Iki kibazo tukibajije kubera ko muri iyi minsi  Paul Kagame ukuriye Agatsiko akomeje kugaragaza inyota idasanzwe yo kugundira ubutegetsi yafashe guhera mu 1994 kugeza uyu munsi . None akaba yunva yarabaye Inararibonye n’Indashyikirwa ku buryo ngo ntawundi munyarwanda waboneka wo kumusimbura! Paul Kagame rero kugirango abigereho, abona ko agomba guhindura Itegekonshinga uko abyishakiye kabone n’ubwo iryo tegekonshinga ribimubuza ryeruye.

Nyakubahwa ati: banyarwanda niba mushaka ko mpindura itegekonshinga nkiyongeza izindi manda muzambwire dushake uko twabikora igihe kigeze. Ariko mu buryo bwo kujijisha abanyarwanda arongera ati: ndacyari muri ’dilema’. Perezida wacu rero, mu gusiganwa n’igihe,  noneho ntiyategereje ko n’abanyarwanda babimusaba ahubwo ati: hari agatsiko nasabye kwiga uko twarihindura (change), nkikomereza ubu butegetsi (continuity) kandi ntibiteze akaduruvayo muri rubanda (Stability) ! Ngubwo ubutumwa bwahawe: Tito Rutaremara, Joseph Karemera n’ Antoine Mugesera. Umubyeyi ukwanga akuraga ibyamunaniye, nifurije izi Nararibonye imirimo myiza !

None reka twibaze : Itegekonshinga ubwaryo ryemerera Kagame kurihindagura ?

Ingingo yaryo y’ 101 iteganyako:

« Perezida wa Repubulika atorerwa manda y’imyaka irindwi. Ashobora kongera gutorwa inshuro imwe.

Nta na rimwe umuntu yemererwa gutorerwa manda zirenze ebyiri ku mwanya wa Perezida wa Repubulika “

Wasoma iyo ngingo kandi mucyongereza :

“The President of the Republic is elected for a term of seven years renewable only once. Under no circumstances shall a person hold the office of President of Republic for more than two terms”.

Iyingingo rero ubwayo murunva ko yamaganira kure ikifuzo cya Perezida Kagame ushaka kuba Perezida igihe cy’ ubuzima bwe bwose. Ikibazo ariko Banyarwanda dusangiye iri hurizo, ntabwo ari uguhindura itegekonshinga ahubwo ni uko bidashoboka kandi bitemewe na gato rwose mu nzira abitekerezamo . Kugirango tubyunve neza, reka dusuzumire hamwe ingingo iteganya inzira itegekonshinga rishobora kuvugururwamo cyangwa guhindurwamo.

Kuvugurura itegekonshinga ni umwihariko w’ ingingo y’ 193. Iyi ngingo rero niyo Paul Kagame ashobora kuba yibeshyaho kugirango ahindure itegekonshinga rimubuza kongera kwiyamamaza. Iyi ngingo mugice cyayo cya mbere yemerera perezida wa repubulika kuba yahindura itegekonshinga abisabwe na Cabinet y’abaministre cyangwa Inteko Nshingamategeko, mu cyemezo cyafatwa ku bwiganze bwa 2/3 bw’abagize umutwe w’Abadepite ukwayo,  cyangwa umutwe wa Senat ukwawo.

Icyitonderwa : Igice cya gatatu cy’iyo ngingo kivuga ko…iyo ihindurwa ry’ itegekonshinga rirebana na manda ya Perezida wa Repubulika, uburyo bw’ imitegekere y’igihugu ishingiye ku mashyaka menshi… guhindura itegekonshinga bigomba guca muri Referendumu nyuma yo kwemezwa na buri mutwe w’inteko ishingamateko.

Referendum ni uburyo bwo kongera kubaza rubanda niba yemera  iryo hindagurika ry’Itegekonshinga . Muri ayo matora rubanda ifite uburenganzira busesuye bwo gutera utwatsi icyo cyemezo cyo guhindura Itegekonshinga. Kagame n’Agatsiko ke , nta yindi nzira bafite uretse gusaba abaturage gutora icyo cyemezo cyabo. Aha niho abaturage bagomba kumenya hakiri kare , bagacunga amarima !

Dore amagambo ubwayo y’ingingo y’193 y’Itegekonshinga :Ingingo ya 193

« Ububasha bwo gutangiza ivugurura ry’Itegeko Nshinga bufitwe na Perezida wa Repubulika bimaze kwemezwa n’Inama y’Abaminisitiri; bufitwe kandi na buri Mutwe w’Inteko Ishinga Amategeko binyuze mu itora ku bwiganze bwa bibiri bya gatatu by’amajwi y’abawugize.

Ivugururwa ryemezwa ritowe ku bwiganze bwa bitatu bya kane by’amajwi y’abagize buri mutwe w’inteko.

Ariko iyo iryo vugururwa ryerekeye manda ya Perezida wa Repubulika, ubutegetsi bwa demokarasi ishingiye ku bitekerezo binyuranye cyangwa ku bwoko bw’ubutegetsi buteganyijwe n’iri Tegeko Nshinga cyane cyane ku butegetsi bwa Leta bushingiye kuri Repubulika n’ubusugire bw’Igihugu, rigomba kwemezwa na referendumu, rimaze gutorwa na buri Mutwe w’Inteko Ishinga Amategeko.

Nta mushinga w’ivugururwa ry’iyi ngingo ushobora kwakirwa. »

N’ubwo Itegekonshinga ry’u Rwanda rifite ubusembwa bwinshi , biragaragara ko ntako abanditsi baryo batari bagize kugira ngo bakumire amerwe ya Kagame n’Agatsiko ke ! Abaturage baritoye bari bazi izi ngingo zibarengera. Nizeye ko twebwe abaturage tutazareka aka Gatsiko ngo katugaragure mu byondo nk’aho turi amazirantoki.

 2.Uburyo butatu umuntu yashingiraho mu kumva neza niba izi ngingo zombi hari uburenganzira ziha Perezida bwo kwiyongeza manda:

– Guhindura itegeko nshinga si ihame mu mategeko ahubwo n’inzira idasanzwe

-Ubutumwa bw’ umwimerere bukubiye muri ziriya ngingo zombi

-Ihame rikurikizwa mugusobanura itegekonshinga n’andi mategeko.

(1) Reka duhere kw’ihame ry’uko itegekonshinga ritavugururwa ku mpanvu iyariyo yose kandi mu buryo ubwo aribwo bwose.

Itegeko nshinga niryo shingiro ry’andi mategeko, ubutegetsi n’imiyoborere by’igihugu. Aha rero birumvikana ko rikwiye kurindwa kuko perezida na guverinoma ye bashobora kuza kandi bakagenda; amashyaka n’abarwanashyaka bayo baraza kandi bakagenda; umutegetsi n’umurongo we w’ubutegetsi mu mihindagukire inyuranye biraza kandi bikagenda. Nyamara, amahame shingiro akubiye mu Itegekoshinga bigamije kurinda igihugu n’abenegihu,  ubu no mu gihe kizaza byo bikwiye gutinda cyane . Ibyo biragaraza ko iryo tegeko ridakwiye guhindagurwa, cyane cyane iyo ingingo zihindurwa ari ziriya nyine zirinda abenegihugu: imiyoborere mibi, igitugu, akarengane n’ihohoterwa ry’uburenganzira bwabo.

Itegekonshinga kandi ntirigomba guhindagurika mu nyungu bwite z’umuntu runaka. Nyamara, ivugururwa rirashoboka mu nyungu rusange z’abeneggihugu bose, bigakorwa binyuze mu biganirompaka bihuza abaturage b’ingeri zose, bagomba kwemera kandi bakemeza ko iryo vugururwa babona ari ngombwa cyane. Aha rero ubwo buri munyarwanda arahita yumva igisubizo Kagame akwiye.

(2) Ubutumwa bw’umwimerere itegekonshinga rishaka gutanga binyuze mu ngingo y’101 niy’ 193 (3).

Itegekonshinga mu mahame yaryo,  ryemera ko nta muntu uri hejuru y’amategeko, ryemera gusaranganya ubutegetsi kandi ko nta muntu ushobora kwikubira ubutegetsi cyangwa ngo abe perezida ubuzima bwe bwose. Ibyo rero nibyo iyi ngingo y’ 101 yanze maze mu magambo atazimije yemeza ko Perezida urangije manda ebyiri adashobora kwiyongeza indi ku mpanvu iyo ariyo yose. Ingingo y’ 193 yo iratwibutsa ko hari ibintu ubutegetsi bwa demokarasi buba bushingiyeho bityo kuvugurura ingingo bikubiyemo ku bushake bw’umuntu umwe bikaba bidashoboka.

(3) Dushingiye nanone ku ihame ryo gusobanura ibyateganijwe mu itegeko (interprétation) :

Ingingo y’umwihariko mu itegeko niyo igira imbaraga kurusha iteganya ibiri rusange mu itegeko, nk’uko bigaragazwa n’imvugo « Specialia generalibus derogant »(le spécial déroge au général). Ingingo irebana  na manda ya perezida wa repubulika y’ u Rwanda, irihariye. Ndetse iteganya n’umwihariko wo kuba Perezida urangije manda ebyeri adashobora kwiyongeza indi manda.

Kuba rero ingingo y’ 193 iteganya muri rusange uko itegekonshinga rishobora kuvugururwamo, harimo na manda ya perezida wa Repubulika, ndunva bitahita bisobanura gusa   » ukwiyongeza manda kuri perezida ucyuye igihe »  kuko manda igizwe n’ibintu byinshi bishobora kuvugururwa mu nyungu z’abenegihugu. Kuki se ahubwo ivugurura Kagame ashaka ritaba gutanga inzira y’uko iriya myaka irindwi y’umurengera yagabanwa? Ikindi gishoboka ni ukugenera Perezida manda imwe gusa idashobora kwiyongezwa mu buryo ubwo aribwo bwose….

Aha rero umuntu yahita yibaza impamvu Paul Kagame akurura yishyira; agahita yumva gusa ko kuvugurura manda = kwiyongeza izindi manda ! Ariko abahanga mu mitekerereze bemeza ko umuntu abona neza gusa ibyo ashaka kubona! Aha rero byumvikane neza,  ivugurura riha amahirwe perezida yo gukomeza izindi manda naryo ryari gushoboka mu gihe itegekonshinga ntacyo ryabivuzeho. Mu buryo bunyuranye n’ubu rero kwaba ari ukurivuguruza kuko ryo ntiryivuguruza.

Umwanzuro

Biragaragaye rwose ko Perezida Kagame, manda yishyiriyeho zihise zitamumaze ipfa ry’ubutegetsi. Ibi rero yabikoze yibeshye ko imyaka 14 izaba ihagije, iyo kutaba kwibeshya ntiyari kwitega imitego yose iri mungingo 101 na 193. Abanyarwanda bo bati “umutego mutindi ushibuka nyiraho akihibereye”. Manda y’ imyaka irindwi nk’uko ingeri nyinshi z’abanyarwanda zagiye zibyemeza ntiyari ihwitse, yari ihishe ukwikanyiza gukomeye . Amateka nayo ntatinda guhishura. Umugambi w’ibanze wa Paul Kagame wo kugundira ubutegetsi , ntugaragaza urukundo rw’igihugu ! Ushingiye ahanini ku kwikunda no gushaka gukomeza kwikubira ibyiza byose by’igihugu afatanije n’ Agatsiko ke. Ikibabaje ariko ni uko Perezida Kagame n’Agatsiko ayoboye nta somo rizima bakuye mu myaka 19 bamaze bategeka Abanyarwanda!

Mbaye nk’ umwe mu bajyanama be rero, namwibutsa ko itegeko rikomeye kandi ridakuka kuko risumbya amabuye kuremera  (Dura lex sed lex). Itegekonshinga rero rigomba kubahirizwa na buri wese mu rwego rwo gusezerera igitugu na politiki ya humirizankuyobore. Ibyo abyumvise namusaba kwemera agacyura igihe mu mahoro, maze Abanyarwanda bakihitiramo ikipe ibabereye. Biramutse bitabaye ibyo Nyakubahwa Perezida Paul Kagame akiyemeza kuvuguruza itegekonshinga, ubwo yaba yeretse Abanyarwanda n’amahanga kumugaragaro ko ari hejuru y’amategeko. Nyamara, azaba yongeye kwibeshya kuko Abanyarwanda bo batabeshywa kabiri. Amateka yakwiye kumwibutsa ko abanyarwanda n’ubwo basuzugurwa ariko muri kamere yabo banga agasuzuguro, ikinyoma, ukwikunda n’ukwikubira. Ntibazabyemera rero! Ubu Abanyarwanda baracecetse ariko si ibicucu! Ibi kandi Kagame arabizi neza. Ikirenzeho ni uko na we ubwe azi neza ko atayoboye u Rwanda neza bidasanzwe ku buryo yaba Indashyikirwa n’Indasimburwa.Nafunga umutwe agahata inzira ibirenge yihuta nk’uwayobye, azace bugufi yakire n’ingaruka z’icyo cyemezo kigayitse.

Harakabaho  u Rwanda rugendera ku mategeko meza,

N’abategetsi b’intangarugero mu kuyubahiriza.

Venant Nkurunziza

Master en Droit

Komiseri Ushinzwe Afurika mu

Ishyaka Ishema ry’ u Rwanda.

Inizio modulo

Site internet:

HTMLCONTROL Forms.HTML:Text.1

Nom: *

HTMLCONTROL Forms.HTML:Text.1

Message: *

HTMLCONTROL Forms.HTML:TextArea.1

* Champs obligatoires

Votre commentaire

Entrez vos coordonnées ci-dessous ou cliquez sur une icône pour vous connecter:

Logo WordPress.com

Vous commentez à l’aide de votre compte WordPress.com. Déconnexion /  Changer )

Photo Google

Vous commentez à l’aide de votre compte Google. Déconnexion /  Changer )

Image Twitter

Vous commentez à l’aide de votre compte Twitter. Déconnexion /  Changer )

Photo Facebook

Vous commentez à l’aide de votre compte Facebook. Déconnexion /  Changer )

Connexion à %s

%d blogueurs aiment cette page :