Itegeko ridasobanutse ritegurwa na Leta idasobanutse…ihora ikinisha ubuzima bw’abenegihugu . Padiri Thomas Nahimana.

« Itegeko ridasobanutse » ritegurwa na Leta idasobanutse, rigatorwa n’Intekonshingamategeko  idasobanutse,  rigashyirwa mu bikorwa n’Ubucamanza budasobanutse ! Iryo ni ihame. Namwe rero mumbwire aho igihugu cy’u Rwanda gihagaze!

Iryo tegeko riteye ikibazo ni Itegeko No 18/2008 ryo kuwa 23 Nyakanga 2008 rihana ingengabitekerezo ya jenoside. Ni itegeko rigufi cyane , rigizwe n’utugingo 16 gusa, ariko ntibyaribujije gukora ishyano kuko mu by’ukuri rigaragara nk’itegeko ryashyiriweho guhungeta Abanyarwanda bo mu bwoko bumwe ! Harya minisitiri w’Ubutabera warishyizeho umukono icyo gihe yitwaga nde? Ikimwaro nticyica !

Uwabona Minisitiri Karugarama yigira nyoni nyinshi, ngo iryo tegeko rihana ingengabitekerezo ya jenoside ntiryari risobanutse wagira ngo ryahurudutse mu ijuru ribituraho batazi iyo riva n’iyo rijya! Wagira ngo ryateguwe na Leta yabanje , dore ko ariyo yahindutse Nyirurutwerunini rutarengwa n’imijugujugu yose !

I. Itegeko rijyaho rite ? Rinyura mu zihe nzira?

Ntiriwe mvuga ko mu gihugu cyacu hariho amategeko atanditse aturuka mu muco (Coutume) ariko ashobora kwitabazwa n’inkiko rimwe na rimwe, reka mbanze nibutse ababikeneye ko mu gihugu icyo ari cyo cyose habaho ubwoko bwinshi bw’inyandiko zishobora guhabwa izina rusange ry’amategeko (règles de droit) ariko akarutanwa mu cyubahiro no mu gaciro.  Sinirirwa ntinda ku mategeko y’amashyirahamwe yigenga n’ibigo binyuranye (Associations, Sociétés, ONG…): Urugero rutari kure ni nk’amategeko agenga Kiliziya gatolika n’Abihayimana bayo (Droit Canonique), akurikizwa n’abayemera Leta itagombye kubyivangamo.

Muri rusange rero, ku ruhande rw’ubutegetsi bw’igihugu, ubwoko bw’ingenzi bw’amategeko, ( harebwe gusa abayashyiraho),  ni ubu bukurikira:

(1)Hari amabwiriza y’abayobozi b’inzego z’ibanze( Akagari-Umurenge-Akarere-Intara)  n’ay’abaministre (Decrets, Circulaires, … ) .

(2)Hari amategeko-teka (Decret-loi) ya Minisitiri w’Intebe cyangwa  Perezida wa Repubulika.

(3)Hari ibyemezo by’Inkiko (Décisions, Arrêts…)

(4)Hakaba amategeko atorwa n’Intekonshingamategeko.

(5)Hakaza  n’Itegekonshinga.

(6)Sinakwibagirwa n’amategeko mpuzamahanga akurikizwa mu Rwanda bitewe n’uko Leta yemeye kuyashyiraho umukono (ratification).

Amabwiriza agira agaciro bitewe n’uyatanze, kandi akagira akamaro mu rwego abereye umuyobozi gusa.

Urugero : Amabwiriza atanzwe n’umuyobozi w’umurenge, agira agaciro muri uwo murenge gusa, akaba areba abaturage b’uwo murenge bonyine cyangwa se abahakorera.

Buri muyobozi kandi agira ububasha atangomba kurenza agenerwa n’amategeko (iyo ariho, abategetsi badakorera mu cyuka gusa!) .

Urugero : Umuyobozi w’akagari si we ugena uko imisoro igomba gutangwa mu gihugu ! Ni ububasha bumurenze ! Nyamara se, ba Nyumbakumi si bo birirwa batesha abaturage umutwe, bazamura ibiciro uko bishakiye……kugeza n’ubwo bajya kwiziturira ihene ku kiziriko ikagurishwa !!!! Umucuri uragwira !

Itegeko- nshinga

Itegeko riruta ayandi mu gihugu ni Itegekonshinga(Constitution). Mu buryo busanzwe, Itegekonshinga rishyirwaho n’abenegihugu  bose binyuze mu nzira y’amatora yitwa Referendum. Itegekonshinga niryo riba rikubiyemo ikintu gisa n’amasezerano (Contrat social) abenegihugu bayoborwa bagirana n’abategetsi babo. Bene ayo matora aheruka mu Rwanda mu mwaka w’2003. Itegekonshinga ryatangajwe taliki ya 4 kamena 2003, ryagiye rihindurwa kenshi n’Intekonshingamategeko , kandi koko ibifitiye ububasha , iyo ihindura zimwe mu ngingo zitari ingenzi cyane. Iyo bibaye ngombwa guhindura ingingo zikomeye cyane(modification substantielle)  , icyo gihe byakabaye ngombwa kongera kubaza rubanda  . Ikibazo ni ukumenya niba ibyo Inteko y’u Rwanda ihora yongera cyangwa ikura mu Itegekonshinga ari ibifitiye abaturage bose akamaro koko!

Andi mategeko yose n’amabwiriza  agomba kwirinda kuvuguruza Itegekonshinga . Nyamara twabonye ukuntu Perezida Kagame yihandagaza mu ruhame, ntawe yabajije, atabifitiye n’ububasha, ati “Igifaransa kiraciwe mu Rwanda”, kandi bikaba ! Ahari nta wibutse no kumurya akara ngo umubwire ati sigaho byanditse mu itegeko nshinga, Ingingo ya 5, ko indimi zikoreshwa ari Ikinyarwanda, Igifaransa n’Icyongereza ! Bishatse kuvuga ko mu mutwe wa Perezida Kagame, Itegekonshinga ari impapuro ashobora gusuzugura uko yishakiye !!! Akaga karagwira !

Iyo itegekonshinga ritubahirizwa n’umukuru w’Igihugu, ntimugategereze ko andi mategeko hari agaciro yahabwa ! Icyo gihe ahubwo ubutegetsi bwe buba bushobora no gutegura no gutoresha andi mategeko agenewe kugirira nabi igice kimwe cy’abenegihugu. Si rimwe gusa byabaye!

Amategeko atorwa n’Intekonshingamategeko

Niyo izina ahabwa izina “itegeko” (Loi), ku buryo bw’umwihariko.  Ririya tegeko rigena kandi rigahana icyaha cy’ingengabitekerezo ya jenoside ribarizwa  muri iki cyiciro. Ni amategeko afata inzira ndende kugira ngo yemezwe: Abanza kuba imbanzirizamushinga ikozwe n’umuminisitiri cyangwa intumwa ya rubanda; nyuma iyo mbazirizamushinga ikaza kwigwa na Komisiyo y’abadepite cyangwa inama y’abaminisitiri, yahabwa agaciro ikaba ibaye umushinga w’itegeko , ushyikirizwa intekonshingamatekeko; watorwa ukaba ubaye itegeko. Nyamara  kugeza aho iryo tegeko ntirishobora gushyirwa mu bikorwa ritabanje :

(1)Gusinywa na Ministre rireba ndetse na Perezida wa Repubulika.

(2)Gutanganzwa mu Igazeti ya Repubulika y’u Rwanda.

(3)Kubanzirizwa n’iteka rya Ministre ushinzwe kurishyira mu bikorwa (Decret d’application)  risobanura utugingo tunyuranye twerekana uko iryo tegeko rigomba gushyirwa mu bikorwa.  

Ibyo byose iyo birangiye nibwo inkiko zitangira kurikoresha mu manza zigengwa na ryo!

Icyo iyo nzira ndende yashyiriweho , nta kindi kitari ukugira ngo iryo tegeko rinyure ku bantu benshi bashishoza kandi bashyira mu gaciro , bityo bikaba byafasha kwirinda ko hahita itegeko rirenganya rubanda cyangwa rifite ubusembwa bukomeye !

Iyo Ministre Karugarama atoboye akidoga ati iri tegeko ntiryari risobanutse, bishobora gusobanura  kimwe muri ibi bintu bine bikurikira cyangwa byose hamwe :

(1)Ziriya nzego zose itegeko ryanyuzemo kugera ryemejwe nazo ntizisobanutse kuko ari abaswa bakora ibyo batazi .

(2)Ziriya nzego zose ryanyuzemo zari zifite ubushake bugaragara bwo kugirira nabi igice kimwe cy’Abanyarwanda kirebwa n’iryo tegeko.

(3) Ziriya nzego zose ryanyuzemo bari ku ngoyi y’Agatsiko gato gasanzwe kabahatira gusinya amategeko arenganya rubanda.

(4)Uko wagoragoza kose, abari muri ziriya nzego zose ryanyuzemo ntacyo bamaze. Rubanda ikwiye kubakuraho icyizere burundu.

II. Tubyumve kimwe

Icyo nkundiye Ministre Karugarama, ni uko, bibaye ubwa mbere mu mateka, afashije Leta y’Agatsiko-Sajya  kutihagararaho mu mafuti abonwa na bose, kakemera ku mugaragaro ko ririya tegeko ridasobanutse ryarenganyije igice kimwe cy’abenegihugu! Nubwo ameze nk’uwisamye ariko yasandaye, ndumva namukora mu ntoki aho agira ati :“ ntabwo wareba umuntu uko asa, cyangwa uko yitwara cyangwa ahumeka ngo uvuge ko umubonyemo ingengabitekerezo kuko udafite igikorwa cyagaragajwe n’ibyo bitekerezo.”

(1) Nk’uko Ministre abyivugira, abantu banyuranye bari baramaganye ririya tegeko kuva ryatangira, ariko Leta yica amatwi. Aragira ati “kunengwa kw’ iryo tegeko kwagiye guturuka mu bantu batandukanye barimo imiryango yo mu gihugu imbere itabogamiye kuri Leta, abatavuga rumwe na Leta n’imiryango mpuzamahanga”.

(2) Karugarama aravuga ko iri tegeko ritari risobanutse ku buryo n’abacamanza ubwabo batumvaga icyo ryaba ryenda kuvuga”.

(3)Aho gukomeza kujijisha avuga ngo “….bigatuma hariho abagiye batsinda kandi bari bakwiye gutsindwa.”, Karugarama niyemere nta mananiza ko « iri tegeko rye » ryarenganyije Abanyarwanda barenga ibihumbi 10, bashinjwe icyaha kitabaho, bagahabwa ibihano bikaze cyane (kugera ku gifungo cya burundu !), ubuzima bwabo bukahangirikira, imitungo yabo igasandara, imiryango yabo igatatana , igapfa nabi !

(4) Kubera izo mpamvu zose , ririya ngirwa-tegeko ntirikwiye kongera gukorogoshorwa (amandement) kuko nta kindi byaba bigamije uretse gukomeza kuryifashisha mu gukanda Abanyarwanda b’inzirakarengane.

(5) Kuvuga ko ari itegeko ridasobanutse ni uburyo bwo gusetsa hagamijwe kurangaza Abanyarwanda no  koroshya icyaha ubundi gikomeye cyane! Uwakwitegereza neza ingaruka mbi zikaze ryagize ku Banyarwanda batari bake, yahita yemeza ko ari “itegeko-kirimbuzi,” “une loi criminelle”, ryashyizweho nkana, hagamijwe cyane cyane gucecekesha abantu mu Nkiko Gacaca no gufunga umunwa burundu abanyapolitiki batavuga rumwe n’Agatsiko-Sajya. Ntibagashake kwifatira rubanda, nta wundi mutima mwiza ubateye kuvuga ngo ntiryari  risobanutse ! Ahubwo ubutumwa bwaryo bwo kugira nabi burarangiye none batangiye kugonda ijosi ngo barashaka ko rivuguruwa ! 

Mu by’ukuri abarishyizeho bari bakwiye gukurikiranwa n’inzego z’ubutabera. Kandi n’ubundi  amaherezo bizaba. Ministre Karugarama ashatse yakwerura agasaba imbabazi ku mugaragaro yenda yazagabanyirizwa ibihano, igihe cye kigeze.

Umwanzuro

(1)Itegeko No 18/2008 ryo kuwa 23 Nyakanga 2008 rihana ingengabitekerezo ya jenoside, rikwiye gukurwa mu nzira (abrogation), igitaraganya.

(2) Kandi abo ryahekuye bagomba gusubizwa uburenganzira bwabo (réhabilitation) ndetse bagahabwa n’impozamarira(D.I).

(3) Abagifunzwe naryo bakwiye guhita bafungurwa.

Bitabaye ibyo, Leta y’Agatsiko iraba yemeye kuberwa n’akazina kayo Ministre Karugarama ayihaye ka « LETA IDASOBANUTSE », inaniwe , ngome , ikwiye gucyura igihe!

Padiri Thomas Nahimana,

Master en Droit

Nawe isomere iryo tegeko hasi aho :

http://rwanda-in-liberation.blogvie.com/2012/07/10/itegeko-ryu-rwanda-riteganya-kandi-rihana-icyaha-cyingengabitekerezo-ya-jenoside/ 

Votre commentaire

Entrez vos coordonnées ci-dessous ou cliquez sur une icône pour vous connecter:

Logo WordPress.com

Vous commentez à l’aide de votre compte WordPress.com. Déconnexion /  Changer )

Photo Google

Vous commentez à l’aide de votre compte Google. Déconnexion /  Changer )

Image Twitter

Vous commentez à l’aide de votre compte Twitter. Déconnexion /  Changer )

Photo Facebook

Vous commentez à l’aide de votre compte Facebook. Déconnexion /  Changer )

Connexion à %s

%d blogueurs aiment cette page :