DUSANGIRE IJAMBO : “Ibyo mwifuza ko abandi babagirira byose, namwe mubibagirireˮ Padiri F. Rudakemwa.

Padiri F.Rudakemwa : Ngo aho kuryamira ukuri azaryamira ubugi bw’intorezo !

Amasomo ya liturujiya tuzirikana kuri iki cyumweru cya 3 cy’igisibo ni aya :

1°. Iyimukamisiri 20, 1-17

2°. Abanyaroma 1, 22-25

3°. Yohani 2, 13-25

Uyu munsi turibanda ku isomo rya mbere. Riratubwira amategeko 10 y’Imana, ndetse rikongeraho n’ibisobanuro byiza cyane kuri buri tegeko.

1°. Irya mbere riragira riti “Uzakunde Imana imwe rukumbi, abe ari yo usenga gusenga gusa”.

Kuva kera kose Abanyarwanda baamwe bemera ko habaho Imana imwe rukumbi. Ntibigeze barota habe no mu nzozi ko hashobora kubaho imana nyinshi. (Muzungu B., Le Dieu de nos pères, Presses Lavigerie, Bujumbura, 1974-1981, 3 volumes). Ubwo Imana ari imwe, nta mpamvu yo kujarajara mu madini no mu zindi ngirwamadini z’ibyaduka. Buri wese niyihatire kumenya icyo idini rye ryigisha, yubahe idini rya mugenzi we, twese tubane mu mahoro.

N’ubwo bemera Imana imwe, Abanyarwanda kimwe n’abaturage bo mu bindi bihugu byinshi byo ku isi, baakunze kugwa mu gishuko cyo gusenga ibigirwamana. Ikindi kiremwa cyose (umuntu cg. ikintu) ushyira mu mwanya w’Imana, uba ukigize ikigirwamana cyawe. Gishobora kuba inda, ubukire, amasano, iraha n’ibindi ubona ukibwira ko wageze mw’ijuru udapfuye.

Muri ibyo byose ariko ikibi kurusha ibindi ni ubutegetsi. Mu mateka y’isi habayeho abantu benshi ubutegetsi bwashajije, bakavuga ngo ntibakiri abantu, ahubwo ngo basigaye ari Imana, bagategeka ko abantu bagomba kubaramya. Bamwe muri abo ni nk’umwami w’abami w’Abanyeroma Diyokelesiyani (244-311), Alegisanderi w’i Maseduwane mu Bugereki (353-326 mbere ya Kristu), Ludoviko wa 14 umwami w’Abafaransa (1638-1715) n’abandi. Abami bo mu Rwanda nabo bavugaga ko atari abantu ko ahubwo ari Imana kugirango hatagira ubababaza iby’akarengane bagiriraga rubanda rugufi. Mu w’1959 abarwanashyaka b’imena barababwiye ngo “niba bashaka gukomeza kuyobora u Rwanda, nibabanze babe abantu, bityo bibafashe kumva ko umuntu ari nk’undi, ko « ntaho umubiri uba ishyamba »”. Banze kubyumva ku neza, hanyuma baza kubyumva ku nabi.

Kwambaza umuntu wigize ikigirwamana ni icyaha gikomeye cyane. Ku ngoma ya perezida Yuvenali Habyarimana (1973-1994) umugabo witwa Filiberi Ransoni yigeze gutangaza muri Kinyamateka inyandiko yitwa ngo “Kwambaza umutegetsi ni ukumuroha”. Uwitwa Kristofori Mfizi yamushubirije mu Mvaho akoresheje inyandiko yise “Nzamwambaza [izuba] rirenge”. Nyuma rero twaje kubona uwo mutware bambazaga, uko Mfizi yamuramije nyuma akaza kumwihakana nka Yuda yihakana Yezu, uko ibya murumuna we Lewo Mugesera wamukomeyeho kugeza ku byaje kurangira.

Oya rwose ibigirwamana ni bibi, kwigira ikigirwamana ni icyaha, kuramya ibigirwamana bikaba umwaku.

2° Urajye utunganya umunsi w’Imana

Umuntu ukunda, ikintu ukunda ntushobora kukiburira igihe. Ahubwo wakwifuza ko muhorana. None se nawe, Imana yaguhaye ubuzima bw’iteka. Mbere y’uko usamwa yari ikuzi, ubu ni Yo ikurinze, ni Yo ikubeshejeho, nupfa ni Yo izakakwakira. Ariko yakubwira iti “ku munsi ujye umparira iminota nka 30, mu cyumweru ujye umparira umunsi umwe kuri irindwi cg. se nibura amasaha nk’abiri muri uwo munsi w’Imanaˮ ; wowe ukayisubiza mu magambo no mu bikorwa uti « mvaho, nta gihe nifitiye » !!! Yewe, urabarira Imana igihe ? Ese Yo ikikubariye, hacura iki ? Oya rwose, nimuze tugarukire Imana.

Kera mu bihugu byagengwaga n’amatwara ya gikomunisti ndetse no mu Burundi igihe cya perezida Yohani Batista Bagaza (1977-1987), iminsi mikuru yose yerekeranye n’iyobokamana yari yaravanyweho kugira ngo abantu badata igihe mu masengesho, ahubwo bajye gukora kugirango igihugu gitere imbere. Icyo byatanze ni iki ? Ni uko igihugu nk’u Rwanda rwa Habyarimana rutari rwarakuyeho iyo minsi rwari rwarateye imbere kurusha u Burundi, naho ibihugu byagenderaga ku matwara ya gikomunisti byasigaye inyuma ugereranije n’ibyakurikizaga amatwara ya gikapitalisti, ariko n’ubwo bitatoneshaga amadini bigaha buri muntu igihe n’uburyo bwo kwubahiriza ibyo ukwemera kwe kumusaba.

Impamvu ni iyihe ? Ni uko “Muntu adatungwa n’umugati gusa, ahubwo atungwa n’ijambo ryose riturutse mu munwa wa Nyagasani” (Mt 4,4). Iyo umuntu afashe igihe cyo kumva iryo jambo ry’Imana, nawe akayibwira ibimuri ku mutima, n’ibisigaye agomba gukora abikora neza kurusha uwateye Imana intugu cyangwa uwayivumbuyeho.

3°. Ntuzarahire izina ry’Imana mu busa cyangwa mu binyoma

Kimwe mu bintu byiza cyane byarangaga umuco mwimerere wa kinyarwanda kwari « ugutsinda abakuru », ni ukuvaga kutasasa amazina yabo hato na hato. Umukazana yatsindaga sebukwe na nyirabukwe, ndetse umutegarugori agatsinda umugabo we. Umwana warezwe neza atsinda ababyeyi be. Hari umuntu mukuru se uruta Imana, umubyeyi wacu Bikira Mariya cyangwa Abatagatifu ? Ntawe !! Ntibikwiye rero kwasasa amazina yabo mu ndahiro cyangwa mu bigambo by’ibitakaragasi nka bya bindi mu gifaransa bita « blasphèmes ». “Barababwiye ngo ntuzarahire ibinyoma…. Jyeweho mbabwiye kutarahira na gato. Mujye muvuga « Yego » niba ari yego, cyangwa « Oya » niba ari oya ; ibigeretsweho bindi biba bivuye kuri Sekibi”  (Mt 5, 33-37 ; Yakobo 5, 12).

Amategeko 3 ya mbere mu y’Imana tumaze gusuzuma agenga imibanire y’abantu n’Imana nyine. Andi 7 asigaye agenga imibanire y’abantu hagati yabo. Incamake y’aya mategeko 7 ni iyi : “Ibyo mwifuza ko abandi babagirira byose, namwe mubibagirire. Ibyo mutifuza ko abadi babagirira, namwe ntimubibagirire” (Lk 6, 31).

4°. Urajye wubaha ababyeyi bawe

Muri Bibiliya ndetse no mu muco wa kinyarwanda, umwana wubahuka ababyeyi be yitwa igikenya, ikivume. Muri Bibiliya kandi, uwabasagariraga akagira umwe muri bo yambura ubuzima nawe yahanishwaga igihano cyo guterwa amabuye kugeza apfuye. Mu kinyarwanda hari imvugo igira iti « indinde iri ukubiri : Hari « Ndinda dawe » ivugwa n’umwana ugikeneye ababyeyi be ; hari na « Ndinda mwana » ivugwa n’ababyeyi bageze mu za bukuru, bakaba bakeneye gutabarwa n’abana babo.

Ni nde utifuza kuzitabwaho n’abana n’abuzukuru be ageze mu za bukuru ? Bumwe mu buryo bwo gusaba Imana uwo mugisha ni ukwita natwe ku batwibarutse ndetse no kuri ba nyogokuru na ba sogokuru. Ubwo ni uburenganzira bw’ababyeyi kabone n’ubwo na bo ubwabo baba atari shyashya, batarabaye intangarugero muri byose. Igitabo cyo muri Bibiliya kirusha ibindi gusobanura ibyo bintu ni icya Mwene Siraki cyane cyane mu mitwe ya 3, 7 na 22.

5°. Ntuzice

ʺKirya abandi, cyo bajya kukirya kikisharirizaˮ. Biratangaje kubona ukuntu abicanyi batinya gupfa! Uzarebe umusirikari bambuye imbunda n’izindi ntwaro (ibyicisho bye), uzasanga ateye agahinda. Kubera ko nta muntu wakwifuza gupfa yishwe, ni na ko nta muntu wagombye kwica undi. Ni yo mpamvu hari ibintu 2 byagombye kuvaho nk’uko igihano cy’urupfu cyavuyeho mu bucamanza bw’ibihugu byinshi byo ku isi. Ibyo bintu 2 ni ugukuramo inda n’intambara.

Intambara ni ukwica cyangwa kwicwa. Igice kinini cyane cy’abapfa mu ntambara cyangwa kubera ingaruka zayo ni abantu b’inzirakarengane. Kugirango intambara ziveho bisaba ko habanza kuvaho ikizitera nk’uko Yakobo Mutagatifu abisobanura neza mu ibaruwa ye agira ati : ʺAmakimbirane akomoka he ? cyangwa se intambara muri mwe zituruka he ? Aho ibyo byose ntibyaba bituruka ku byifuzo byanyu, birwanira mu myanya y’umubiri wanyu ? Murararikira, ariko ntimugire icyo mutunga ; muri abicanyi n’abanyeshyari, nyamara nta cyo muronka ; murarwana kandi mukavurungana, ariko ntimugire icyo mugeraho, kuko mutazi gusaba. Murasaba ariko ntimuronke, kuko ugusaba kwanyu nta kindi kugamije uretse gutagaguza ibyifuzo byanyu. Mwa basambanyi mwe, ntimuzi ko kuba incuti y’isi ari ukuba umwanzi w’Imana ?ˮ (Yakobo 4, 1-4).

Kamere muntu yononwe n’icyaha cy’inkomoko ku buryo ʺkuva mu bwana bwe ntakindi umutima wa muntu urarikira usibye ikibiˮ (Int. 8, 21). Yezu ati ʺMu mutima w’abantu ni ho haturuka imigambi mibi : ubusambanyi, ubujura, ubwicanyi, ubuhabara, umururumba, ubugome, uburyarya, ingeso mbi, ishyari, gutukana, ubwirasi n’amafuti. Ibyo bintu byose bibi biva mu mutima, ni byo bihumanya umuntuˮ (Luka 7, 21-23).

Uwafata kimwe cya 4 cy’amafaranga agendera mu kugura intwaro, akagishora mu gusana imitima ; ibindi 3/4 akabishora mu bikorwa by’amajyambere yo mu ngeri zose (développement intégral de tout homme et de tout l’homme), igihugu nk’u Rwanda cyahinduka paradizo ku isi. Burya kandi n’Umuryango w’Abibumbye (ONU, LONI) ni cyo washyiriweho. Ni ukugirango intambara zicike ku isi. Uwashora igice kimwe cy’ibifaranga byose LONI ifite muri kwa gusana imitima no mu bikorwa by’amajyambere, intambara zagabanuka, zikazageraho zigacika (Paul VI, Lett. Enc.,Populorum progressio sur le développement des peuples, 26 mars 1967).

Niba intambara zikomeje kubaho, buri gihugu kikaba gikomeje kugira abasirikari n’intwaro z’ubwoko bwinshi, nibura umusirikari wifuza kujya muri politiki yagombye kubanza gusezera mu gisirikari, agashinga ishyaka cyangwa akagira iryo yiyandikishamo. Naho iyo abasirikari bagiye muri politiki, bajyanamo n’intwaro zabo maze bakica abantu. Ntabwo bikwiye.

6.9. Ntuzasambane, ntuzifuze umugore w’undi

Dushyize hamwe itegeko rya 6 n’irya 9 kubera ko yuzuzanya. Itegeko rya 9 rivuga ngo ʺNtuzifuze umugore w’undiˮ ryanditswe n’abantu bari bagitekereza ko abagore ari ibikoresho gusa, nk’aho bo batagira umubiri cyangwa ibyifuzo. Aho ibihe bigeze ubu, birakwiye ko tuvuga ngo ʺNtuzifuze umugore cyangwa umugabo w’undiˮ.

Ibintu byose Imana yaremye ni byiza. Bikomeza kuba byiza igihe umuntu abikoresha neza. Iyo abikoresheje nabi, biba bibi. No kuba Imana yararemye umuntu ari umugore n’umugabo kugirango buzuzanye ni ikintu cyiza. Ariko ubusambanyi bwo ni ikintu kibi, ni icyaha. Ububi bw’icyaha bugaragarira mu ngaruka zacyo. Ingaruka z’ubusambanyi  ni indwara z’ibikatu nka sida, kwaya, gusenya ingo, igisebo, umugayo gukuramo inda n’ibindi byinshi. Noneho ngo abagabo basigaye baryamana n’abandi bagabo (ubutinganyi), abagore bakaryamana n’abandi bagore, abantu bakuru bagafata abana bakiri bato. Ni amahano.

Nta muntu n’umwe wakwifuza ko umufasha we cyangwa uwo bitegura kuzarushingana yamuca inyuma. Nta muntu n’umwe wakwifuza ko ise, nyina, mushiki we, musaza we, mwishywa we, mwisengeneza we cyangwa undi muntu wese akunda ahinduka iciro ry’imigani cyangwa uwo bahema bakamuryanira inzara. “Ibyo mwifuza ko abandi babagirira byose, namwe mubibagirire. Ibyo mutifuza ko abadi babagirira, namwe ntimubibagirire”.

7.10. Ntuzibe, ntuzifuze kwiba cyangwa kwangiza iby’abandi

Nanone itegeko rya 7 n’irya 10 tuyashyize hamwe kubera ko yuzuzanya. Kubera ko ntawakwifuza kwibwa, nta n’uwagombye kwiba. Ariko ngo ʺibibi birarutanaʺ, burya n’ibisambo birarutana. Umuntu wibira inzara, iri kumusya rwose yamugejeje ku bwa burembe, uwo n’Imana iramubabarira. Ariko umuntu wiba yitwaje intwaro, abishyira hamwe bakarema udutsiko dutera, tukica, tugasahura, ubujura bwabo buba ari icyaha gikomeye.

Ikindi gikomeye kurushaho ni ukwikubira ibya rubanda. Umutungo w’igihugu aba ari uw’abanyagihugu bose. Kuba mu gihugu gikennye nk’u Rwanda, abakozi bo hejuru bigenera imishahara iri hejuru cyane, abo hasi bagahembwa inticantikize ni ubusambo bukabije. Imfashanyo z’amahanga ziba zigenewe abaturage, icyo imisoro itangirwa ni ukugirango hakorwe ibikorwa by’amajyambere n’ibindi bifitiye abaturage akamaro. Kurigisa imfashanyo z’amahanga, gufata imisoro ukishyirira mu mifuka, warangiza ukajya gutera umuturage no ku utwo yihingiye, kumwaka ruswa no kumuhoza ku nkeke ya buri munsi ni ubusambo n’urugomo n’Imana ubwayo itababarira.

Igihe kirageze ndetse cyararenze kugirango abategetsi b’u Rwanda bagarukire kandi bashyire mu bikorwa amagambo uwari perezida Yuvenali Habyarimana (1973-1994) yavuze le 08/01/1984 amurika gahunda ya manda nshya yari amze gutorerwa. Yagize ati :

ʺKubera ko ubukungu bw’iyi si bumeze nabi, kandi twe tukaba twari twisanganiwe n’izindi ngorane mu by’ubukungu, abana b’Abanyarwanda ni ngombwa ko twakwizirika umukanda…. Amahanga atugoboka adufitiye icyizere kuko umutungo wa rubanda ucungwa neza cyane. Abandi Imana yabahaye zahabu, ibaha peteroli ndetse na diyama, twe yaduhaye gucunga neza ibya rubanda. Zahabu yacu, peteroli yacu ni amahoro n’ubumwe mu Banyarwandaˮ.

Ayo mahoro, ubwo bumwe byagerwaho bite mu gihe bamwe bicwa n’inzara, abandi bicwa n’ivutu kubera kwiba no kurya ibya rubanda ? Dore icyo umugabo witwa Zélote Mahoro abivugaho :

ʺIcyaha nyamukuru kizashyirwa hejuru y’ibindi : kwiba no kunyereza umuntungo wa Leta, uw’amashyirahamwe…, kugerageza kwikubira umutungo uhuriweho na benshi. Repubulika y’Abigenga izashingira ku itegeko nshinga rigaragaza neza inyungu rusange Abenegihugu bumvikanaho, uburenganzira n’inshingano za buri wese. Andi mategeko azarushaho kuyobora imibanire hagati y’abenegihugu kugira ngo akarengane no kuryamirana bijye biherako bikosorwa bitarahungabanya umutekano n’amahoro buri wese akeneye. Aya mategeko ni nayo azateganya uko amakimbirane akemurwa, yerekane ibyaha Abenegihugu bagomba kwirinda n’uko abakosheje bahabwa igihano gikwiye.

Niba dushaka guhindura igihugu cyacu kigashobora gufata ingufu zo kugana inzira y’iterambere ubutarorinyuma, icyaha cyo gusahura no kunyereza ibya rubanda gikwiye kwitabwaho ku buryo bw’umwihariko, dore ko twabonye ukuntu gifite imizi miremire mu muco wacu. Nicyamaganwe mu mashuri, gihabwe induru mu nsengero n’amakiliziya, kiganirweho mu nama z’utugari n’imirenge… ariko kinateganywe n’amategeko asobanutse y’igihugu.

…… Azitwa umwanzi w’igihugu umuntu wese uzishora mu cyaha cyo kunyereza umutungo rusange, by’umwihariko abategetsi n’abashinzwe gucunga uwo mutungo bazahanwa by’intangarugero. ….

Aho kugira ngo Abanyarwanda bakomeze guteshwa igihe no gushorwa mu ntambara zo kwikora mu nda, duhamagarirwa kurwanya abanzi batari bo: Kayumba Nyamwasa, Ibipinga, FDLR…. dukwiye kubona neza ko Umwanzi kabombo w’Urwanda ari uriya usahura umutungo uhuriweho n’Abanyagihugu benshi, akawugira uwe bwite! Uwo ni we dukwiye guhagurukira tukamurwanya twivuye inyuma. Arabikwiye, arabikwiye rwose!

Icyaha kidasanzwe kigenerwa igihano kidasanzwe. Hejuru y’ibindi bihano biteganyirizwa icyaha cyo gusahura ibya rubanda (harimo no gusubiza ibyibwe) Repubulika y’Abigenga ikwiye kuzashyiraho igihano cy’intangarugero, kigatangirwa mu ruhame kugirango uwakoze icyo cyaha abere isomo rifasha abandi kutazongera gutekereza kukigwamo. Gucibwa ikiganza cy’iburyo bigaherekezwa n’ikimwaro gikomeye bishobora gutegenywa n’itegeko.

Na none iki gihano hari abakumva ko kirenze urugero cyangwa se ari icya kinyamaswa. Nyamara ntitwibagirwe ko mu mategeko y’ibihugu bitari bike, igihano cyo kwicwa giteganijwe, kandi kugeza magingo aya abantu bakaba bagihabwa. Uwareba umwiryane watumazeho abantu basaga miliyoni, bazize ko akageso ko gushaka kwikubira kabaye nk ‘umuco karande mu bayobozi b’igihugu cyacu, ni iki tutatanga ngo uwo muco mubi ucike, Abenegihugu ntibazongere kudupfana bazize inda mbi y’ababayobora ? »

(Zélote Mahoro, Amabanga 77 ya polotiki y’u Rwanda, Editions Sources du Nil, Lille, 2012, pp.49-51).

Itegeko rya 10 kandi ritubuza kugira ishyari. Twese twifuza kumererwa neza. Hari ababona umuturanyi agize icyo yungutse yiyushye akuya, bakagira ishyari, bati “reka tukimwangirize, tukibure nawe akibure, ndetse tunamufungishe, nashaka azagwe mu munyururu”. Ubwo si ubupagani gusa, ahubwo ni ubunyamaswa, ni ibintu bya Shitani, kandi mu Rwanda bireze. Urugero rumwe rw’ubwo bugome bukabije turusanga mu gitabo cya mbere cy’Abami 3, 16-28.

Abagore 2 b’amahabara baburanaga umwana ukivuka, umwe avuga ngo ni uwe, undi nawe ngo ni uwe. Umwami Salomoni wababuranishaga ati “Ngiye gufata uyu mwana, musaturemo kabiri ; buri wese muri mwe afate igice, undi afate ikindi”. Umugore wigizaga nkana, mu by’ukuri wakoreshwaga n’ishyari ati “Ni byo koko, bigenze utyo, iyi hene imubure, nanjye mubure”. Umugore wundi atera hejuru ati “aho kumucamo kabiri, ahubwo muhe uriya mugome amujyane, ariko abeho”. Umwami Salomoni n’abandi bantu bose bari bahari bumvise ko uyu mugore wa 2 yari we nyina w’umwana, bemeza ko atsinze, bamuha umwana we, urubanza ruba rurarangiye, kandi rurangira neza. Tuzabona abacamanza bameze nka Salomoni ryari ?.

8. Ntuzabeshye cyangwa ubeshyere abandi

Mu rurimi rw’igifaransa hari imvugo ivuga ngo “Imfura ntishobora kubeshya”(Bon sang ne saurait mentir). Bazaze barebe imfura zo mu Rwanda !!! Kubeshya zabigize umwuga kuva mu gisekuruza kugera mu kindi. Havutse ndetse n’amashyirahamwe yo kubeshya (syndicats de délateurs). “Ubupfura buba mu nda”. Imfura ibeshya, ubwoko yaba ikomokamo bwose, ntiba ikiri imfura. Iba ibaye imfunya cyangwa imfura mbi. Iyo ibeshya igamije kubohoza iby’abandi, iba ibaye nk’umupfumu. Porofeseri Paulin Muswahiri yajyaga atubwira ngo “imvugo y’umupfumu ni « nyuzuriza imfunsi, nirengereze umunsi»”. Ni ukuvuga ngo “mpa icyo nirira, naho ibyo kwizera ko nkubwira ukuri byo ubyihorere”.

Kubeshya biragayitse, cyane cyane kubeshyera abandi mu bintu bishobora kubacisha umutwe (matière grave). Usibye no kubeshya, umuco wa kinyarwanda utubuza kuba ba “Bavugirije nka cya gicuma (Toute vérité n’est pas bonne à dire)”. Imfura nyayo yagombye kugira iti “aho kuryamira ukuri, naryamira ubugi bw’intorezo” kubera ko “ukuri guca mu ziko ntigushye” kandi “ikinyoma ntigihabwa intebe kabiri”, ikarangiza igira iti “Nzarya duke tw’ineza, noze akarenge”.

Banyarwanda, Banyarwandakazi, basomyi namwe bakunzi b’uru rubuga, mukomeze mugire igisibo cyiza. Igisibo cyiza ni “ugupfa ku cyaha” maze kuri Pasika tukazukana na Yezu mu “ubuzima bushya”.

Uwanyu,

Padiri F. Rudakemwa.

Votre commentaire

Entrez vos coordonnées ci-dessous ou cliquez sur une icône pour vous connecter:

Logo WordPress.com

Vous commentez à l’aide de votre compte WordPress.com. Déconnexion /  Changer )

Photo Google

Vous commentez à l’aide de votre compte Google. Déconnexion /  Changer )

Image Twitter

Vous commentez à l’aide de votre compte Twitter. Déconnexion /  Changer )

Photo Facebook

Vous commentez à l’aide de votre compte Facebook. Déconnexion /  Changer )

Connexion à %s

%d blogueurs aiment cette page :